دکتر علی بیت اللهی عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی ——————————————- با توجه به محدوده خطر فرونشست که در فضای مسکونی، تاسیساتی و زیرساختی شهر تهران است،  ارزیابی ریسک اقتصادی –اجتماعی ناشی از این پدیده و تحلیل آن به منظوراقدامات پیشگیرانه وآمادگی، ضرورت می­یابد، به ویژه که وقوع این پدیده در مناطقی […]

دکتر علی بیت اللهی

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی

——————————————-

با توجه به محدوده خطر فرونشست که در فضای مسکونی، تاسیساتی و زیرساختی شهر تهران است،  ارزیابی ریسک اقتصادی –اجتماعی ناشی از این پدیده و تحلیل آن به منظوراقدامات پیشگیرانه وآمادگی، ضرورت می­یابد، به ویژه که وقوع این پدیده در مناطقی با تراکم سازه­ای و جمعیتی با توسعه فیزیکی نامناسب و در مواردی ناموزون و … است، درجات بالایی از خطرپذیری اجتماعی و اقتصادی را رقم می­زند .

شناخت و درک میزان ریسک اقتصادی در این ناحیه می­تواند زیرساخت مناسبی از منابع داده و اطلاعاتی را برای مدیران و دست­اندرکاران در راستای پیشگیری ازخسارت فراهم آورد.

 

جمعیت در منطقه فرونشست

یکی از المان­های بسیار مهم درخطرپذیری، مساله آسیب­پذیری جمعیتی در مناطق خطر است. شهر تهران با بیش از ۸ میلیون جمعیت در فهرست۱۰ شهر اول دارای بیشترین خطر زلزله براساس شاخص جمعیت بالقوه تحت تاثیر، پس از شهرهای توکیو، جاکارتا، مانیل، لس‌آنجلس و اوزاکا قرار دارد.

در گزارشSwiss Re تاکید شده که شمار ساکنان شهرها از ساکنان مناطق روستایی بیشتر شده و براساس پیش­بینی سازمان ملل متحد انتظار می‌رود تا سال۲۰۵۰ حدود ۶۸ درصد جمعیت جهان (معادل۶.۳ میلیارد نفر) در مناطق شهری زندگی کنند. این درحالی است که بسیاری از شهرهای بزرگ دنیا در مناطق ساحلی و در معرض خطر سیل و توفان یا در معرض مخاطرات طبیعی دیگر قرار دارند.

تمرکز جمعیت و زیرساخت‌های حیاتی و اقتصادی در شهر تهران باعث شده که وضعیت ایــمنی تهران از نظر مخاطرات و بحران­های طبیعی اهمیت ویژه­ای در سطح ملی داشته باشد که ضروری است مساله ریسک های شهر تهران دربرابر مخاطرات طبیعی به طور جدی بررسی شود. هم اکنون شهر تهران از نظر خطر زلزله و اثر خاک و احتمال تشدید امواج لرزه‌ای به ویژه در بخش­های مرکزی و جنوبی شهر با خطر بسیار زیادی مواجه است. علاوه برآن، این بخش شهر با خطر پدیده فرونشست نیز مواجه بوده و آسیب­پذیری آن را افزایش داده است. استقرار جمعیت و ساختمان­ها و برخی از زیرساخت­های مهم در این حریم­ها اهمیت این محدوده را در جهت کاهش آسیب پذیری در برابر این پدیده دوچندان نموده است.

به منظور شناخت و آگاهی از میزان جمعیت آسیب­پذیر در محدوده فرونشست، این محدوده از نظر تراکم جمعیت مورد بررسی قرار گرفت. همانطوریکه در شکل ۱ ملاحظه می­گردد، این محدوده مناطق مناطق ۱۸،۱۷ و ۱۹ شهرداری را دربرمی­گیرد که از تراکم جمعیتی نسبتا بالایی برخوردار می­باشد.

شکل۱- محدوده فرونشست در تقسیمات منطقه­ای شهر تهران

تمرکز زیاد جمعیتی در محدوده زون فرونشست و وجود بافت فرسوده و نامناسب بودن شبکه­های دسترسی، آسیب­پذیری اجتماعی -فرهنگی، و اقتصادی را دربرداشته باشد. در این محدوده، به دلیل توان اندک فرهنگی و اقتصادی و آموزشی، آسیب­پذیری اجتماعی و اقتصادی بسیار بالاست چراکه شرایط خاص اقتصادی و آموزشی ساکنین، بستر آسیب­پذیری را برای ساکنین آن فراهم آورده است. برابر ارقام اقتصادی خانوارهای شهری مستخرج از پایگاه آماری مرکز آمار ایران، در سال۱۳۹۰ ساکنین این ناحیه در زمره دهک­های پایین اقتصادی شهر تهران قرار دارند. این شرایط ناظر بر آسیب­پذیری جمعیت ساکن و شرایط سخت تاب­آوری در برابر آن است.

طبق آمار اقتصادی -اجتماعی مرکز آمار ایران در سال ۸۷درآمد ساکنین مناطق جنوبی تهران تنها یک چهارم درآمد ساکنین نواحی شمالی این شهر بوده است. همچنین در همین سال ۷۱ درصد سرپرستان خانوارها در منطقه ۱۹ و ۲۹درصد سرپرستان خانوارهای منطقه ۱۸ از نعمت سواد محروم بوده­اند و یا در منطقه ۱۷ سرپرست خانواری با مدرک بالاتر از متوسطه وجود نداشته است. همه این شاخص­ها نشان می­دهد این محدوده از نظر اجتماعی-اقتصادی بسیار آسیب­پذیر است.

در نمودار۱، جمعیت کل محدوده فرونشست نشان داده شده است. همانطوری­که ملاحظه می­گردد، بیشترین جمعیت مربوط به منطقه ۱۸ شهر تهران با جمعیتی معادل با ۳۹۱۳۶۸ نفر است. در این محدوده ۶۵ آبادی قرار دارد که جمعیتی حدود ۴۶۰۷۵ نفر دارند. از میان شهرهای مهم این محدوده، اسلامشهر بیشترین جمعیت را به خود اختصاص می­دهد.

 نمودار۱- جمعیت کل در محدوده فرونشست

 

ریسک اماکن و مستحدثات در منطقه فرونشست

پدیده فرونشست، علاوه بر معضلات و مخاطراتی که می‌تواند بصورت مستقیم ایجاد کند، تاثیر بسیار مخربی بر روی المان‌های شهری و ابنیه و تاسیسات فنی که جزو مهمترین زیرساخت‌های شهری می‌باشند خواهد داشت. این پدیده با توجه به اینکه ایجاد نشست ناهمگون در سطح زمین خواهد نمود، نوعی اختلاف تراز تعریف نشده برای المان‌های آسیب پذیر به وجود خواهد آورد که این امر با توجه به محدودیت پایداری و الاستیسیته مصالح موجود در این ابنیه و تجهیزات، موجب بروز شکست و یا تغییر شکل‌های ماندگار در آنها خواهد گردید.

برای مثال در ساختمان‌ها، که در آنها مجموعه‌ای از مصالح با مقاومت، نرمی و الاستیسیته متفاوت بر اساس اصل پایداری تجمیع شده‌اند، و تاکید طراحان بر ایستایی سازه در شرایط مختلف برای حفظ انسجام اعضای مختلف سازه می‌باشد، در صورت بروز پدیده فرونشست که با کاهش تراز بستر سازه بصورت ناهمگن (غیر یکسان در نقاط مختلف سازه) همراه خواهد بود، بدلیل اختلاف تراز در نقاط مختلف زیر پی، تنش‌هایی مازاد در المان‌های سازه به وجود آمده و شرایط برای بروز پدیده‌های برش و خمش فراتر از سطح طراحی المان ها آماده خواهد شد و این امر نتیجه ای جز بروز ترک ها، تغییر شکل اعضا و در انتها تخریب این المان ها نخواهد داشت. همچنین لازم به ذکر است که عناصر غیر سازه ای مثل نما و دیوارهای جدا کننده و متعلقات آنها مانند اندودکاری و گچکاری در این پدیده بسیار آسیب پذیر بوده و در زمان اندکی از این امر متاثر خواهند گردید. در شکل زیر نمایی از بروز ترک‌های برشی ناشی از فرونشست زیر ساختمان نشان داده شده است(شکل ۲).

 

شکل۲- بروز ترک‌های برشی در ساختمان در اثر فرونشست خاک زیر پی

روند فوق از ترک‌های سطحی شروع شده و با ادامه فرونشست، و با افزایش دامنه این پدیده علائمی مانند افزایش عمق ترک‌ها، ایجاد صدای خرد شدگی در شیشه‌ها به دلیل ضعف در مقابل تغییر شکل، بروز پریدگی در کاشی‌کاری و غیره در سازه مشاهده خواهد گردید و این روند در صورت ادامه یافتن تا تخریب کامل ساختمان ادامه خواهد یافت. نکته قابل توجه آنجاست که در صورت عدم توجه به علائم بروز کرده در مراحل ابتدائی و ورود سازه به مرحله تغییر شکل‌های ماندگار، با توجه به مشخص نبودن زمان دقیق گسیختگی در المان‌های اصلی، امکان بروز حوادث وحشتناکی برای ساکنین وجود خواهد داشت که برای مثال می‌توان به تخریب یا ریزش بخشی از ساختمان در شب هنگام اشاره کرد.

لازم به ذکر است که در صورت تخریب ساختمان­ها در اثر فرونشست، علاوه بر بروز تلفات و خسارات مستقیم در خود ساختمان، بر اثر ریزش آوار ساختمانی در محیط­های مجاور که کوچه، خیابان و یا ساختمان­های همجوار هستند، تلفات ثانویه به وجود خواهند آمد. شدت این امر در مناطقی با بافت متراکم و جمعیت بالا بسیار بیشتر خواهد بود و این پدیده حتی در برخی موارد به تخریب گسترده در چندین خانه مجاور هم منتهی شده است . با توجه به مکانیزم پدیده فرونشست، که در لایه‌های زمین ایجاد اختلاف تراز و جدایی خواهد نمود، علاوه بر تخریب در ساختمان‌ها که در مورد آن توضیح داده شد، کلیه المان‌های تاسیساتی روی زمین و یا آنهایی که در خاک مدفون هستند به دلیل بروز تنش برشی فراتر از حد گسیختگی و تغییر شکل ماندگار در مقطع آنها، دچار تخریب و شکستگی خواهند شد که این امر موجب رها شدن بخش زیادی از محتویات این سیستم ها مانند آب و فاضلاب، نفت ، گاز  و غیره خواهد گردید و عمق بحران را در منطقه افزایش خواهد داد. در شکل زیر نمونه ای از این تخریب نشان داده شده است.

همچنین براساس همین مکانیزم، در صورت بروز فرونشست، تاسیسات زیرساختی روی زمین نیز تحت تغییر شکل‌های قدرتمند قرار خواهند گرفت و این امر می‌تواند سرویس دهی این تجهیزات را مختل نماید. از جمله این تاسیسات می توان به بدنه راه‌ها و ریل راه آهن اشاره کرد که با توجه به نوع مصالح به کار رفته در آنها و اهمیت بالای عملکردی آنها، زمینه بروز مشکلات بسیار شدید در این المان‌ها در اثر فرونشست فراهم می‌باشد. همانطور که از شکل‌های زیر مشخص است، بروز دست انداز یا گسیختگی در سطح آسفالت که در نتیجه نشست خاک بستر ایجاد شده است، عواقب بسیار ناگواری به دنبال خواهد داشت.

با توجه به مطالب بیان شده پیرامون آسیب‌های وارده به ساختمان‌ها در اثر فرونشست، شناسایی سازه‌های کم مقاومت و قدیمی در مناطق مستعد که آسیب‌پذیری بالایی در این پدیده دارند، موجب دستیابی به سطح آسیب پذیری در بحران، در این مناطق خواهد شد. نواحی جنوبی تهران و حومه، با توجه به ساختار کاربری آنها که محیطی نیمه مسکونی نیمه صنعتی هستند، و همچنین با توجه به وجود حجم انبوهی از ساخت و سازهای سنتی و قدیمی که هنوز در این مناطق مورد استفاده قرا می­گیرند، دارای درجه آسیب‌پذیری بالایی می‌باشند. همانطور که در شکل زیر دیده می‌شود، در اکثر این مناطق، تراکم بالایی در شهرسازی و ساختمان‌ها وجود دارد که این امر علاوه بر بروز تخریب‌های گسترده، مخاطرات ثانویه بعد از پدیده فرونشست را بشدت افزایش خواهد داد(شکل ۳).

شکل۳-بافت قدیمی و ساختمان‌های فرسوده در محله جوادیه تهران

یکی از مهمترین مناطق مستعد فرونشست در تهران و حومه، منطقه ۱۸ می‌باشد. سرعت آب‌های زیرزمینی منطقه ۱۸ در مقایسه با سایر نقاط شمالی شهر تهران کمتر است. (بدلیل شیب کم این منطقه و تأثیر آن بر طبقات زمین‌ساختی زیرزمین) و بعلت دانه‌ریز بودن آبرفت و رسی شدن خاک‌ها غیرقابل نفوذ شده و سطح آب زیرزمینی به سطح زمین نزدیک می‌شود. بالا آمدن آب زیرزمینی در منطقه ۱۸ بعنوان یکی از عوامل مؤثر در تخریب ساختمان‌ها از محدودیت‌های برنامه‌ریزی تلقی می‌گردد. همچنین بیلان آب در منطقه ۱۸ بعلت تغذیه سفره‌های زیرزمینی از فاضلاب شهری باعث بالا رفتن سطح ایستابی سفره‌های آبی می‌شود. بالا بودن سطح ایستایی سفره‌های آبی زیرزمینی در استحکام عناصر کالبدی شهر مستقیماً تأثیر منفی می‌گذارد و افت آن عامل بسیار مهمی در فرونشست زمین به حساب می‌آید.

مناطق مسکونی واقع در منطقه ١٨ بطور عمده مورد استفاده و سکونت اقشار کم درآمد و شاغلین کارگاه‌های تولیدی و صنایع می­باشد. ماهیت وجودی این مناطق سکونت به تبع شغل می­باشد. وجود سطوح وسیع کاربری صنعتی و کارگاهی فرامنطقه‌ای در بخش‌های منطقه، استقرار بافت‌های مسکونی حاشیه­ای در مجاورت شبکه ارتباطی موجود و سطوح وسیع تحت عنوان کمربند سبز حفاظتی که عمدتًا اراضی کشاورزی می‌باشند، شکل خاصی به این منطقه بخشیده است که در هیچ یک از مناطق تهران مشاهده نمی­گردد.

در شکل‌ ۴ نمونه‌هایی از ساخت و ساز متراکم وضعیف در این مناطق دیده می‌شود و این امر آسیب پذیری بالای این مناطق را در برابر تغییرات و رخدادها بازگو خواهد نمود.

 

شکل۴-بافت متراکم و ضعیف ساختمانی موجود در مناطق ۱۷ و ۱۸ تهران

تقریباً در کلیه مناطق جنوبی تهران این وضعیت وجود دارد و تعداد زیادی از محلات واقع در این قسمت دارای بافتی قدیمی هستند که تعداد زیادی از سازه‌های بنایی را شامل می شود. برای مثال محلات پر جمعیت و متراکمی مثل جوادیه، فلاح، شهرک ولیعصر، و همچنین نواحی حومه تهران مثل اسلام شهر که دارای بافتی متراکم و جمعیت ساکن بالایی هستند، در این نواحی قرار دارد. بنابراین می‌توان به این نتیجه رسید که متاسفانه مناطق مستعد فرونشست در جنوب تهران و حومه، دارای بافت ساختمانی و شهرسازی بسیار متراکم و متنوع و دارای کیفیت متوسط سازه‌ها می‌باشند و این امر احتمال بحران بزرگتری را در صورت رخداد فرونشست ایجاد خواهد کرد.

نکته قابل توجه دیگر، تنوع بالای کاربری املاک موجود در این مناطق است، به صورتی که در بسیاری از نواحی مستعد فرونشست، کارخانجات صنعتی در دل بافت مسکونی و یا در مجاورت آنها وجود دارند و بسیاری از صنایع تهران در این نواحی گسترده شده‌اند و تعداد زیادی از ساکنین این مناطق نیروهای شاغل در همین کارخانجات و صنایع هستند و از نظر اقتصادی، معیشت آنها وابسته به عملکرد و ادامه حیات این صنایع می‌باشد. با توجه به اینکه این صنایع از نظر عملکردی دارای شرایط خاصی هستند و برای ادامه کار نیاز به نوعی پایداری در تاسیسات خود دارند، در صورت بروز فرونشست در این مناطق، تخریب گسترده ای در سیستم عملکردی آنها به وجود خواهد آمد و این امر می‌تواند ضربه سنگینی از نظر معیشتی و اقتصادی به ساکنین این مناطق وارد سازد. همچنین علاوه بر آسیب‌های مستقیم، وجود مواد شیمیایی در حجم بسیار زیاد در این کارخانجات و صنایع، و مجاورت آنها با مناطق مسکونی، احتمال بروز حوادث زیست محیطی، آتش سوزی، پخش مواد شیمیایی در هوا و مخاطرات ثانویه دیگر پس از وقوع فرونشست را بالا خواهد برد و این امر با توجه به جمعیت زیاد ساکنین مجاور، بسیار مخاطره آمیز خواهد بود .

راه های ارتباطی در منطقه فرونشست

مناطق جنوبی تهران به دلیل وجود محورهای پر اهمیت خروجی و ورودی شهر در آنها، اهمیت ویژه‌ای از نظر ترابری دارا می‌باشند. تقریباً اکثر نقل و انتقال مسافر و کالا از شهرهای مرکزی و جنوبی کشور از این گلوگاه صورت می‌گیرد و همین امر موجب شده است صحت عملکرد سیستم حمل و نقل در این مناطق بسیار مهم و حیاتی باشد. وجود کمربندی آزادگان و اتوبان های امام علی (ع) و شهید رجائی در این منطقه به عنوان یکی از مهمترین محورهای مواصلاتی حاشیه تهران که حجم بالایی از نقل و انتقالات شهری و برون شهری تهران را به دوش می‌کشد، همچنین اتوبان قم، جاده ساوه و اتوبان بهشت زهرا (س) بعنوان اصلی‌ترین محورهای جابجایی کالا و مسافر به نواحی جنوبی‌تر، نمونه‌هایی از اهمیت این مناطق را در بحث راه نشان می‌دهند. بروز هرگونه انسداد و یا اختلال در این محورها که ممکن است در اثر فرونشست رخ دهد، کلیه مواصلات اصلی تهران را دچار مخاطره‌ای بزرگ و میلیون‌ها نفر را درگیر این بحران خواهد نمود.

نکته قابل توجه دیگری که در بحث اهمیت ویژه حمل و نقل این نواحی وجود دارد، قرارگرفتن شبکه اصلی راه‌آهن کشور در این منطقه است، به طوری که اصلی‌ترین خطوط ریلی کشور که روزانه حجم بسیار بالایی از کالا و مسافر را در کشور انتقال می‌دهند، در این ناحیه تلاقی پیدا کرده و به نوعی می‌توان این نواحی را قلب تپنده حمل و نقل ریلی کشور علی‌الخصوص در حوزه پایتخت به حساب آورد.

بر اساس مکانیزم فرونشست در نواحی یاد شده، با بسته شدن تخلخل خاک‌ها و پایین رفتن سطح خاک، ترک‌های عمیقی در بدنه خاک به وجود خواهد آمد که این امر تا نشست گسترده ادامه پیدا خواهد نمود. با بازرسی نواحی جنوبی تهران می‌توان به وضوح این ترک‌های عمیق را در مجاورت ریل راه‌آهن مشاهد نمود و این یعنی علامت خظر برای این امر به صدا در آمده است. عبور و مرور قطارها و ارتعاش ایجاد شده از این امر می‌تواند سبب افزایش عمق این ترک ها گردد، همچنین بروز ارتعاشات ناشی از زلزله (مانند مورد زلزله جواد آباد ورامین) بر وسعت این حالت خواهد افزود و ترک‌های ایجاد شده را به سوس از هم پاشیدگی پیش خواهد برد.

با توجه به مطالب بیان شده، به دلیل اینکه خطوط مهم ریلی کشور در این منطقه وجود دارند و ناحیه از نظر وجود ترک‌های عمیق و پدیده فرونشست دارای پتانسیل بالایی است، در صورت رخداد این پدیده و از هم پاشیدگی خاک زیر ریل، احتمال زیادی برای واژگونی قطارها فجایع گسترده بعدی وجود خواهد داشت.

با توجه به نزدیک بودن خطوط ریلی در این مناطق به نواحی مسکونی و صنعتی، در صورت بروز فرونشست و واژگونی قطار و یا خارج شدن آن از خط، احتمال بروز تلفات انسانی بالا خواهد بود.

راه‌های مواصلاتی در سطح مناطق مستعد فرونشست جنوب تهران و حومه بطور متراکمی گسترده اند و توجه ویژه برای آسیب‌شناسی راه‌ها و شناسایی آسیب پذیری و مقاومسازی آنها در برابر این پدیده را می‌طلبد. همچنین گستردگی خطوط ریلی پر اهمیت در مناطق جنوب و حومه تهران دیده می‌شود و این قابل توجه است که در صورت بروز سانحه برای هریک از این خطوط، کلیه شبکه ریلی منطقه و متعاقب آن شبکه سراسری دچار اختلال خواهد شد.

نتیجه گیری  

محدوده وسیعی در جنوب و جنوب غرب تهران دچار فرونشست زمین هستند. در چنین محدوده ای، مراکز صنعتی و اقتصادی متعددی قرار دارد. فرونشست زمین موجب وارد آمدن آسیب های جدی به ساختمان ها و زیرساخت های متعلق به این مراکز اقتصادی خواهد شد و احتمال دارد ادامه این روند، موجب توقف فعالیت این مراکز گردد که مسلما آثار اجتماعی و اقتصادی منفی قابل توجهی خواهد داشت. یکی از مهمترین موضوعات محوری مطالعات ریسک فرونشست زمین، ارزیابی های اقتصادی و مالی است، کاری که در کشور ما کمتر به آن پرداخته می شود و ضرورت دارد که مورد توجه جدی قرار گیرد.

چه باید کرد؟

با توجه به شرایطی که بطور مجمل از وضعیت فرونشست زمین در جنوب تهران ارائه گردید، ضرورت دارد اقدامات اساسی بدون اتلاف وقت انجام شود. تعدادی از مهمترین موضوعات شامل موارد زیر هستند که با هدف کاهش نرخ فرونشست زمین و کاهش آثار تخریبی آن معرفی می گردد:

  • در مصرف آب بویژه در بخش کشاورزی باید بشدت صرفه جوئی کنیم.
  • وزارت نیرو در ظرف یکسال باید در میزان پروانه بهره برداری چا ه های آب مجاز بازنگری کند و به مردم گزارش پیشرفت کار ارائه دهد.
  • وزارت نیرو در ظرف یکسال باید بشدت با چاه های غیرمجاز حفر شده مقابله کند و به مردم گزارش پیشرفت کار ارائه دهد.
  • وزارت جهاد کشاورزی در ظرف یکسال باید در کاشت نوع محصولات و باغات و بویژه محصولات با مصرف بالای آب دخالت جدی کند و به مردم گزارش پیشرفت کار ارائه دهد.
  • وزارت کشاورزی در ظرف یکسال باید در مورد بسط شیوه های نوین آبیاری اقدام بسیار جدی بعمل آورد و به مردم گزارش پیشرفت کار ارائه دهد.
  • سازمان محیط زیست بعنوان حافظ محیط زیسط کشور در این زمینه مسئولیت بسیار سنگینی دارد. این سازمان ظاهرا بجز مساله شکار و چند مشکل دیگر، در این زمینه احساس مسئولیت نمی کند.
  • دولت باید برای پایش فرونشست کشور و مطالعات جدی تر آن حتما ردیف بودجه ای را اختصاص دهد. سازمان برنامه بودجه در این خصوص باید حساسیتی بیش از این داشته باشد.

 

 

image_pdfimage_print

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

- کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
- آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد